مقدمه: برنامه ریزی آموزشی عبارت است از شکل گیری یک گروه برنامه ریزی به منظور بررسی و شناسایی وضعیت کیفی و کمی یک واحد آموزشی، تشخیص نقاط قوت و ضعف، محدودیت ها و منابع و امکانات واحد، تدوین اهداف برنامه برای رفع کمبودها و بهبود کیفیت آموزش، تعیین سیاست های اجرایی برای رسیدن به اهداف، اولویت بندی در سیاست های اجرایی تدوین شده، برنامه ریزی برای عملیاتی کردن سیاست های اجرایی اولویت دار، اجرا و در نهایت ارزیابی برنامه های اجرایی. در این اثر به ویژگی های عمده برنامه ریزی در سطح واحد آموزشی، روند برنامه ریزی آموزشی در سطح مدارس، فرایند و گام های برنامه ریزی آموزشی شرح داده می شود.

 

فصل اول: ویژگی های برنامه ریزی در سطح واحد آموزشی

برنامه ریزی در سطح واحد آموزشی را باید از برنامه ریزی های راهبردی و کلان متمایز کرد. برنامه ریزی در سطح واحد آموزشی، برنامه ریزی اجرایی، خرد و غیرراهبردی(عملیاتی) است. برنامه ریزی راهبردی، بلندمدت، کلی، یکبارمصرف، است درحالیکه برنامه ریزی عملیاتی، کوتاه مدت، خاص و جاری است. چهار الگوی رایج در برنامه ریزی آموزشی وجود دارد: 1-الگوی تقاضای اجتماعی 2-الگوی نیروی انسانی 3-الگوی هزینه-فایده 4-الگوی تک موسسه ای. 

فصل دوم: فرایند برنامه ریزی آموزشی

با وجود تفاوت در ماهیت آموزش در واحدهای گوناگون، فرایند برنامه ریزی در واحدهای آموزشی مختلف هیچ تفاوتی با یکدیگر ندارند و فرایند برنامه ریزی در تمامی آن ها یکسان است.اگر برنامه ریز به طور عملی ا فرایند یا فرایندهای برنامه ریزی آموزشی آشنایی داشته باشد می تواند از قابلیت خود در واحدهای مختلف استفاده نماید.این فرایند شامل مراحل تشکیل شورای برنامه ریزی و شناسایی وضعیت کمی و کیفی واحد آموزشی تا... مرحله پایانی ارزیابی مداوم برنامه های اجرایی برای بهبود کیفیت می باشد.

فصل سوم: ضرورت و امکان برنامه ریزی در سطح مدارس

مدیران مدارس همواره به دنبال دستیابی به محیطی با کمترین مشکل و نابهنجاری هستند. مدیریت مدرسه به منظور بهبود و ایجاد رویه های مناسب در فعالیت های آموزشی خود نیازمند برنامه ریزی های منظم، هدفدار و مداوم است. برنامه ریزی پایه اساسی و بنیادین تمامی فعالیت های مدیریت مدرسه و یکی از ویژگی های بنیادین رویکرد مدرسه محوری است. 

فصل چهارم: مراحل برنامه ریزی آموزشی در سطح مدرسه

1-تشکیل شورای برنامه ریزی آموزشی مدرسه

2-تعیین زمان برنامه ریزی آموزشی

3-شناسایی وضعیت کیفی و کمی مدرسه

4-تشخیص نیازهای آموزشی مدرسه

5-تدوین اهداف و سیاست های اجرایی مدرسه

6-تعیین اولویت ها برای عملیاتی نمودن سیاست های اجرایی

7-تدوین برنامه های عملیاتی و اجرایی

8-تدوین سند برنامه اموزشی

9-عملیاتی کردن برنامه های اجرایی

10-ارزیابی مداوم برنامه های اجرایی مدرسه

فصل پنجم: ضرورت برنامه ریزی در واحد دانشگاهی

از دلایل ضرورت برنامه ریزی آموزشی در واحد دانشگاهی میتوان پایین بودن سطح کیفی دانش آموختگان، نبود روش های جدید تدریس، عدم تناسب محتوا و برنامه درسی، به روز نبودن و کاهش سطح کیفی اعضای هیات علمی، ایجاد فاصله بین دانشگاه و صنعت، کمبود تجهیزات و امکانات آموزشی را نام برد.

فصل ششم: برنامه ریزی بهبود کیفیت در واحد دانشگاهی

برنامه ریزی آموزشی در سطح دانشگاه می کوشد تا مطلوب ترین اقدامات را برای بهبود کیفیت فعالیت های آموزشی و پژوهشی مشخص کند. در واقع فرایندی است که به وسیله آن مسائل نظام مشخص گردیده و برنامه های عملیاتی برای بهبود کیفیت واحد دانشگاهی تدوین می شوند و سرانجام موفقیت برنامه در عمل مورد ارزیابی قرار می گیرد.

فصل هفتم: ارزیابی وضع موجود

از گام های مهم در برنامه ریزی آموزشی واحد آموزشگاهی بررسی و ارزیابی وضع موجود است. زیرا بدون اطلاعات دقیق از وضعیت واحد آموزشی و بررسی های کالبدی، هر نوع شناخت و پیشنهاد راه حل مناسب ، امکان پذیر نیست. ارزیابی وضعیت موجود، شالوده برنامه ریزی آموزشی و مبنای تعیین اهداف، راهبردها و سیاست های اجرایی است.

فصل هشتم: برنامه ریزی بر اساس یافته های ارزیابی

پس از تدوین گزارش ارزیابی، شورای برنامه ریزی آموزشی لازم است به طراحی و تدوین برنامه های اجرایی بهبود کیفیت واحد دانشگاهی بپردازد.برای عملیاتی کردن برنامه ها نخست باید اهداف را تدوین کرد و بر اساس آن سیاست های اجرایی بهبود کیفیت را مشخص کرد و درنهایت برنامه های عملیاتی را برای تمام سیاست های اجرایی اولوت دار تهیه و تدوین نمود.

فصل نهم: برنامه ریزی در واحدهای دانشگاهی کشور

مهم ترین ویژگی برنامه ریزی در سطح واحدهای دانشگاهی کشور برنامه روزی است.یعنی کمتر واحدی را می توان یافت که از برنامه ای مدون و مستند در گروه های آموزشی دانشگاه ها برخوردار باشد. بیشتر برنامه های عملیاتی و حتی راهبردی این واحدها محصول نشست و جلسه های پراکنده و سازمان نیافته است.

فصل دهم: آموزش عالی در عصر رایانه

آموزش برخط شکل تکامل یافته ای از استفاده از اینترنت در آموزش عالی و آخرین دستاورد دانشگاه ها به منظور فراهم کردن فرصت آموزش از راه دور است. و محدودیت های زمان و مکان را از بین می برد و موجب برخورداری دانشجویان از آموزش می شود.

فصل یازدهم: مسائل کیفی در دانشگاه های مجازی ایران

کیفیت آموزش در دانشگاه های مجازی ایران مناسب نیست. و درگیر مسائل و مشکلات اساسی در زمینه برنامه ریزی راهبردی و عملیاتی، طراحی دوره های اموزش الکترونیکی، تدوین محتوا، بکارگیری راهبردهای یاددهی و یادگیری در محیط های مجازی و ارزیابی برنامه های الکترونیکی است.

فصل دوازدهم: برنامه ریزی آموزشی برای بهبود کیفیت در محیط های مجازی

برای بهبود وضع آموزش مجازی انجام برنامه ریزی آموزشی اجتناب ناپذیر است. و به مدیران کمک می کند تا کمبود ها و سیاست های اجرایی را برای بهبود کیفیت آموزش تعیین کنند و در نهایت برنامه عملیاتی خود را بر اساس سیاست های اجرایی اولویت دار طراحی، تدوین، اجرا و برنامه ریزی کنند.

نتیجه گیری: با وجود کاربردهای برنامه ریزی آموزشی در نظام های تعلیم و تربیت دنیا ، برنامه ریزی در دانشگاه های کشور هنوز جنبه نظری دارد. و دانشجویان این رشته از بکارگیری آموخته های خود در عمل ناتوان هستند. نبودن منبع مناسب یکی از مشکلات و دشواری های این دانش است.مشکل بنیادین دیگر در این رشته وجود راهبردها و شیوه های آموزشی غیر کارامد، خاموش، غیرجذاب و کسل کننده است. آشنایی عمیق و برخورداری از دیدگاه های انتقادی در خصوص مسائل مختلف علوم انسانی برای انجام برنامه ریزی آموزشی الزامی است. در این نوشته به برنامه ریزی آموزشی در مدارس و دانشگاه ها پرداخته شد.

منبع: محمدرضا نیستانی(1395)، برنامه ریزی آموزشی، اصفهان، نشر آموخته.